Kto może otrzymać Kartę Polaka?

Karta Polaka potwierdza przynależność obcokrajowca do narodu polskiego. Nie oznacza nadania obywatelstwa, nie jest tożsama z prawem pobytu czasowego ani stałego i nie uprawnia do przekraczania granicy Polski bez wizy.

Kryteria przyznania dokumentu

Karta Polaka może być wydana osobie, która w dniu złożenia wniosku posiada obywatelstwo jednego z państw dawnego ZSRR lub status bezpaństwowca w jednym z tych krajów: Armenii, Azerbejdżanu, Białorusi, Estonii, Gruzji, Kazachstanu, Kirgistanu, Litwy, Łotwy, Mołdawii, Rosji, Tadżykistanu, Turkmenistanu, Ukrainy oraz Uzbekistanu.

Poza obywatelstwem jednego z wymienionych państw wnioskodawca musi łącznie spełniać następujące warunki:

• wykazać związek z polskością: przynajmniej podstawową znajomość języka polskiego uznawanego przez niego za język ojczysty oraz znajomość i kultywowanie polskich tradycji i obyczajów,
• złożyć pisemną deklarację przynależności do narodu polskiego w obecności konsula, wojewody lub wyznaczonego przez niego pracownika,
• udowodnić, że co najmniej jedno z rodziców lub dziadków albo dwoje pradziadków było narodowości polskiej lub posiadało obywatelstwo polskie - ewentualnie przedstawić zaświadczenie upoważnionej organizacji polonijnej potwierdzające aktywną działalność na rzecz języka lub kultury polskiej przez minimum 3 lata,
• złożyć oświadczenie, że wnioskodawca ani jego wstępni nie repatriowali się z terytorium RP lub PRL na podstawie umów repatriacyjnych do jednego z państw będących stroną tych umów.

Karta Polaka a repatriacja

Karta Polaka może być przyznana również osobie, której polskie pochodzenie zostało prawomocnie stwierdzone zgodnie z przepisami ustawy o repatriacji. Posiadacz orzeczenia sądowego lub decyzji administracyjnej potwierdzającej polskie pochodzenie może ubiegać się o Kartę Polaka bez spełniania wszystkich standardowych warunków weryfikacji. Różnica jest zasadnicza: postępowanie repatriacyjne zakłada uznanie za osobę polskiego pochodzenia i chęć trwałego osiedlenia się w Polsce, natomiast Karta Polaka nie wiąże się z zamiarem migracji.

Wymogi językowe i kulturowe

Przepisy nie definiują podstawowej znajomości języka polskiego przez konkretny certyfikat ani poziom egzaminacyjny. Ocenia ją konsul lub wojewoda w rozmowie: wnioskodawca musi wykazać umiejętność prowadzenia prostej konwersacji i rozumienia podstawowych zwrotów. Konsul sprawdza też znajomość polskich tradycji, świąt narodowych, symboli państwowych i historii przekazywanej z pokolenia na pokolenie w środowisku polonijnym - na przykład dat rocznic niepodległościowych, symboliki Matki Boskiej Częstochowskiej, zwyczajów wielkanocnych czy tradycji kolęd.

Dokumenty potwierdzające polskie pochodzenie

Do wniosku należy dołączyć dokumenty potwierdzające narodowość lub obywatelstwo polskie przodków. Dopuszczalne są:

• metryki urodzenia lub chrztu rodziców, dziadków lub pradziadków,
• dowody osobiste, paszporty lub inne dokumenty tożsamości przodków wystawione przez polskie władze,
• dokumenty szkolne lub wojskowe wydane w języku polskim,
• zaświadczenia z archiwów państwowych potwierdzające zamieszkiwanie przodków na terenach należących do Polski przed 1939 rokiem,
• zaświadczenie organizacji polonijnej o aktywności na rzecz kultury polskiej - gdy dokumenty przodków są niedostępne.

Jeśli oryginały zniszczono lub zaginęły, można przedstawić ich kopie potwierdzone przez archiwa państwowe, parafie lub instytucje polonijne działające w danym kraju. Przy całkowitym braku dokumentów rodzinnych trzyletnią działalność w organizacji polonijnej traktuje się jako równoważny dowód związku z polskością, pod warunkiem że organizacja figuruje w wykazie prowadzonym przez MSZ.

Termin i miejsce złożenia wniosku

Wniosek składa się osobiście w polskim konsulacie właściwym dla miejsca zamieszkania. Rozpatrywanie trwa zazwyczaj od kilku miesięcy do roku, w zależności od obciążenia placówki i kompletności dokumentów. Przepisy nie wskazują ustawowego terminu rozpatrzenia wniosku, ale konsulat ma obowiązek informować wnioskodawcę o postępach w sprawie. Największe opóźnienia dotyczą placówek na Ukrainie, Białorusi i w Kazachstanie, gdzie czas oczekiwania przekracza często 18 miesięcy.

Uprawnienia wynikające z posiadania dokumentu

Posiadacz Karty Polaka może bezpłatnie otrzymać wizę krajową uprawniającą do wielokrotnego przekraczania granicy, złożyć bez opłat wniosek o pobyt stały oraz wniosek o nadanie obywatelstwa przez Prezydenta RP w polskim konsulacie. Dokument daje również prawo do pomocy Konsula w sytuacjach zagrożenia życia lub bezpieczeństwa, w granicach jego kompetencji.

Karta Polaka uprawnia do legalnego zatrudnienia w Polsce bez zezwolenia na pracę oraz do prowadzenia działalności gospodarczej na takich samych zasadach jak obywatele polscy. Podpisanie umowy o pracę lub rejestracja firmy odbywa się bez dokumentów legalizujących zatrudnienie, wymaganych od innych cudzoziemców. To zasadnicza różnica względem standardowej ścieżki zatrudnienia cudzoziemca, gdzie zmiany w przepisach dotyczących zatrudniania cudzoziemców regularnie modyfikują wymagane procedury.

Posiadacze dokumentu korzystają z bezpłatnego dostępu do polskiego systemu oświaty na poziomie podstawowym, średnim i wyższym, na tych samych zasadach co obywatele polscy, łącznie z prawem do stypendiów i pomocy materialnej przeznaczonej dla cudzoziemców. Rekrutacja na uczelnie odbywa się według polskich kryteriów, bez dodatkowych egzaminów językowych ani podwyższonych opłat rekrutacyjnych.

W nagłych przypadkach zagrażających życiu lub zdrowiu przysługuje bezpłatna opieka zdrowotna: przewóz karetką, przyjęcie na izbę przyjęć, hospitalizacja w trybie pilnym. Planowane wizyty u specjalistów czy leczenie chorób przewlekłych wymagają już ubezpieczenia zdrowotnego albo pokrycia kosztów z własnej kieszeni.

Dokument uprawnia do 37-procentowej ulgi na przejazdy koleją w Polsce oraz do bezpłatnego wstępu do muzeów państwowych. Ulga kolejowa obejmuje pociągi PKP Intercity i przewoźników regionalnych na trasach krajowych, nie dotyczy połączeń międzynarodowych ani przejazdów autobusami.

Posiadacze Karty mogą w pierwszej kolejności ubiegać się o środki z budżetu samorządów lub budżetu państwa polskiego przeznaczone na wspieranie Polaków za granicą, w tym o dotacje na naukę języka polskiego, organizację wydarzeń kulturalnych czy wymianę młodzieży z krajów objętych programem Polonii.

Utrata Karty Polaka

Karta Polaka może zostać cofnięta, gdy jej posiadacz:

• podał nieprawdziwe dane lub sfałszował dokumenty przy ubieganiu się o dokument,
• uzyskał obywatelstwo polskie - Karta Polaka jest dokumentem wyłącznie dla osób nieposiadających polskiego paszportu,
• naraził bezpieczeństwo lub obronność Rzeczypospolitej Polskiej,
• został skazany prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe.

Decyzję o cofnięciu wydaje konsul lub wojewoda. Zainteresowany ma 14 dni od jej otrzymania na złożenie odwołania do Ministra Spraw Zagranicznych lub Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Cofnięcie Karty z powodu uzyskania obywatelstwa polskiego następuje automatycznie i nie jest sankcją: dokument przestaje być potrzebny, ponieważ wszystkie uprawnienia wynikają już z posiadania pełnego obywatelstwa.