Kto może otrzymać Kartę Polaka?

Karta Polaka to dokument potwierdzający przynależność obcokrajowca do narodu polskiego. Nie oznacza nadania obywatelstwa polskiego, nie jest tożsama z uzyskaniem prawa pobytu czasowego ani stałego i nie uprawnia do przekraczania granicy Polski bez wizy.

Uprawnienia wynikające z posiadania dokumentu

Posiadacz Karty Polaka może bezpłatnie otrzymać wizę krajową uprawniającą do wielokrotnego przekraczania granicy, złożyć bez opłat wniosek o pobyt stały oraz wniosek o nadanie obywatelstwa przez Prezydenta RP w polskim konsulacie. Dokument daje również prawo do pomocy Konsula w sytuacjach zagrożenia życia lub bezpieczeństwa, w granicach jego kompetencji.

Karta Polaka uprawnia do legalnego zatrudnienia w Polsce bez zezwolenia na pracę oraz do prowadzenia działalności gospodarczej na takich samych zasadach jak obywatele polscy. W praktyce oznacza to podpisanie umowy o pracę lub rejestrację firmy bez dokumentów legalizujących zatrudnienie, które od innych cudzoziemców są wymagane. To zasadnicza różnica w porównaniu ze standardową ścieżką zatrudnienia cudzoziemca, gdzie zmiany w przepisach dotyczących zatrudniania cudzoziemców regularnie modyfikują wymagane procedury.

Posiadacze dokumentu korzystają z bezpłatnego dostępu do polskiego systemu oświaty na poziomie podstawowym, średnim i wyższym, na tych samych zasadach co obywatele polscy. Dotyczy to również prawa ubiegania się o stypendia i pomoc materialną przeznaczoną dla cudzoziemców uczących się w Polsce. Rekrutacja na uczelnie odbywa się według polskich kryteriów – bez dodatkowych egzaminów językowych ani podwyższonych opłat rekrutacyjnych.

W nagłych przypadkach zagrażających życiu lub zdrowiu przysługuje bezpłatna opieka zdrowotna: przewóz karetką, przyjęcie na izbę przyjęć, hospitalizacja w trybie pilnym. Planowane wizyty u specjalistów czy leczenie chorób przewlekłych wymagają już ubezpieczenia zdrowotnego albo pokrycia kosztów z własnej kieszeni.

Karta Polaka uprawnia do 37-procentowej ulgi na przejazdy koleją w Polsce oraz do bezpłatnego wstępu do muzeów państwowych. Ulga kolejowa obejmuje pociągi PKP Intercity i przewoźników regionalnych na trasach krajowych – nie dotyczy połączeń międzynarodowych ani przejazdów autobusami.

Posiadacze dokumentu mogą w pierwszej kolejności ubiegać się o środki z budżetu samorządów lub budżetu państwa polskiego przeznaczone na wspieranie Polaków za granicą. Program obejmuje m.in. dotacje na naukę języka polskiego, organizację wydarzeń kulturalnych czy wymianę młodzieży z krajów objętych programem Polonii.

Kryteria przyznania dokumentu

Karta Polaka może być wydana osobie, która w dniu złożenia wniosku posiada obywatelstwo jednego z państw dawnego ZSRR lub status bezpaństwowca w jednym z tych krajów. Lista obejmuje: Armenię, Azerbejdżan, Białoruś, Estonię, Gruzję, Kazachstan, Kirgistan, Litwę, Łotwę, Mołdawię, Rosję, Tadżykistan, Turkmenistan, Ukrainę oraz Uzbekistan.

Poza obywatelstwem jednego z wymienionych państw wnioskodawca musi łącznie spełniać następujące warunki:

• wykazać związek z polskością: przynajmniej podstawową znajomość języka polskiego uznawanego przez niego za język ojczysty oraz znajomość i kultywowanie polskich tradycji i obyczajów,
• złożyć pisemną deklarację przynależności do narodu polskiego w obecności konsula, wojewody lub wyznaczonego przez niego pracownika,
• udowodnić, że co najmniej jedno z rodziców lub dziadków albo dwoje pradziadków było narodowości polskiej lub posiadało obywatelstwo polskie – ewentualnie przedstawić zaświadczenie upoważnionej organizacji polonijnej potwierdzające aktywną działalność na rzecz języka lub kultury polskiej przez minimum 3 lata,
• złożyć oświadczenie, że wnioskodawca ani jego wstępni nie repatriowali się z terytorium RP lub PRL na podstawie umów repatriacyjnych do jednego z państw będących stroną tych umów.

Karta Polaka a repatriacja

Karta Polaka może być przyznana również osobie, której polskie pochodzenie zostało prawomocnie stwierdzone zgodnie z przepisami ustawy o repatriacji. Oznacza to, że posiadacz orzeczenia sądowego lub decyzji administracyjnej potwierdzającej polskie pochodzenie może ubiegać się o Kartę Polaka bez spełniania wszystkich standardowych warunków weryfikacji. Różnica jest zasadnicza: postępowanie repatriacyjne zakłada uznanie za osobę polskiego pochodzenia i chęć trwałego osiedlenia się w Polsce, natomiast Karta Polaka nie wiąże się z zamiarem migracji.

Wymogi językowe i kulturowe

Podstawowa znajomość języka polskiego nie jest definiowana przez przepisy poprzez konkretny certyfikat ani poziom egzaminacyjny. Ocenia się ją w rozmowie z konsulem lub wojewodą – wnioskodawca musi wykazać umiejętność prowadzenia prostej konwersacji i rozumienia podstawowych zwrotów. Konsul sprawdza też znajomość polskich tradycji, świąt narodowych, symboli państwowych i historii przekazywanej z pokolenia na pokolenie w środowisku polonijnym. Przykładowe pytania dotyczą dat rocznic niepodległościowych, symboli religijnych takich jak Matka Boska Częstochowska, zwyczajów wielkanocnych czy tradycji kolęd.

Dokumenty potwierdzające polskie pochodzenie

Do wniosku należy dołączyć dokumenty potwierdzające narodowość lub obywatelstwo polskie przodków. Dopuszczalne są:

• metryki urodzenia lub chrztu rodziców, dziadków lub pradziadków,
• dowody osobiste, paszporty lub inne dokumenty tożsamości przodków wystawione przez polskie władze,
• dokumenty szkolne lub wojskowe wydane w języku polskim,
• zaświadczenia z archiwów państwowych potwierdzające zamieszkiwanie przodków na terenach należących do Polski przed 1939 rokiem,
• zaświadczenie organizacji polonijnej o aktywności na rzecz kultury polskiej – gdy dokumenty przodków są niedostępne.

Jeśli oryginały zostały zniszczone lub zaginęły, można przedstawić ich kopie potwierdzone przez archiwa państwowe, parafie lub instytucje polonijne działające w danym kraju. W sytuacji całkowitego braku dokumentów rodzinnych trzyletnią działalność w organizacji polonijnej traktuje się jako równoważny dowód związku z polskością, pod warunkiem że organizacja ta figuruje w wykazie prowadzonym przez MSZ.

Termin i miejsce złożenia wniosku

Wniosek składa się osobiście w polskim konsulacie właściwym dla miejsca zamieszkania. Rozpatrywanie trwa zazwyczaj od kilku miesięcy do roku, w zależności od obciążenia placówki i kompletności dokumentów. Brak jest ustawowego terminu, w którym wniosek musi zostać rozpatrzony, jednak konsulat ma obowiązek informować wnioskodawcę o postępach w sprawie. Największe opóźnienia dotyczą placówek na Ukrainie, Białorusi i w Kazachstanie, gdzie czas oczekiwania przekracza często 18 miesięcy.

Utrata Karty Polaka

Karta Polaka może zostać cofnięta, gdy jej posiadacz:

• podał nieprawdziwe dane lub sfałszował dokumenty przy ubieganiu się o dokument,
• uzyskał obywatelstwo polskie – Karta Polaka jest dokumentem wyłącznie dla osób nieposiadających polskiego paszportu,
• naraził bezpieczeństwo lub obronność Rzeczypospolitej Polskiej,
• został skazany prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe.

Decyzję o cofnięciu wydaje konsul lub wojewoda. Zainteresowany ma 14 dni od jej otrzymania na złożenie odwołania do Ministra Spraw Zagranicznych lub Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji. Cofnięcie Karty z powodu uzyskania obywatelstwa polskiego następuje automatycznie i nie jest traktowane jako sankcja – dokument przestaje być potrzebny, ponieważ wszystkie uprawnienia wynikają z posiadania pełnego obywatelstwa.