Repatriacja - komu przysługuje i jak się o nią ubiegać?

• Definicja repatriacji w polskim prawie
• Komu przysługuje repatriacja
• Procedura ubiegania się o repatriację

Repatriacja to prawo powrotu do Polski dla osób polskiego pochodzenia z azjatyckiej części byłego ZSRR, których przodkowie zostali deportowani lub zesłani przez władze sowieckie. Ustawa stawia trzy warunki łącznie: polskie pochodzenie, deportację przodków i zamieszkanie w jednym z wymienionych krajów przed 1 stycznia 2001 roku. Poniżej wyjaśniam, kto spełnia te kryteria i jak wygląda cała procedura, od wniosku do konsula aż po osiedlenie się w Polsce.

Definicja repatriacji w polskim prawie

Słowo "repatriacja" pochodzi z łacińskiego repatriatio i oznacza powrót do ojczyzny. W prawie międzynarodowym określa zorganizowane przesiedlenie obywateli, którzy wskutek zmiany granic lub wojny znaleźli się poza swoim państwem - dotyczy to jeńców wojennych, internowanych i przymusowo wysiedlonych.

W PRL termin ten stosowano wobec Polaków z Kresów Wschodnich przesiedlanych na Ziemie Odzyskane, choć był to proces odwrotny - ekspatriacja, czyli przymusowe wysiedlenie ludności z jej ojczyzny.

We współczesnym prawie polskim repatriacja obejmuje przyjazd do Polski osób polskiego pochodzenia zamieszkujących azjatycką część byłego ZSRR: Kazachstan, Uzbekistan, Armenię, Azerbejdżan, Gruzję, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan oraz azjatycką część Federacji Rosyjskiej. Wizę repatriacyjną otrzyma tylko osoba, która udokumentuje pochodzenie i związki z Polską zgodnie z rygorystycznymi kryteriami ustawy.

Komu przysługuje repatriacja

Wiza krajowa w celu repatriacji przysługuje osobie spełniającej łącznie trzy warunki. Brak choćby jednego z nich skutkuje odmową.

Przesłanka polskiego pochodzenia

Polskie pochodzenie potwierdza deklaracja narodowości polskiej połączona z wykazaniem realnego związku z polskością: znajomości języka, kultury i tradycji. Dodatkowo trzeba udokumentować, że co najmniej jedno z rodziców lub dziadków albo dwoje pradziadków było narodowości polskiej.

Weryfikacja opiera się na aktach urodzenia, dokumentach tożsamości przodków i zaświadczeniach potwierdzających ich przynależność narodową. Konsul może przeprowadzić rozmowę z wnioskodawcą, oceniając poziom znajomości języka polskiego oraz faktyczne zakorzenienie w kulturze - same dokumenty nie wystarczą.

Kryterium deportacji lub zesłania

Drugi warunek to udowodnienie, że wnioskodawca lub jego rodzice, dziadkowie albo pradziadkowie zostali deportowani bądź zesłani przez władze ZSRR. Deportacje odbywały się najczęściej w latach 1939-1956 i obejmowały wywózki do Kazachstanu, Syberii i Azji Środkowej. Wnioskodawca przedkłada zaświadczenia z archiwów, świadectwa represji politycznych lub dokumenty potwierdzające zesłanie przodków.

Polskie archiwa państwowe, w tym Instytut Pamięci Narodowej, dysponują bazami danych pomagającymi odtworzyć losy deportowanych. Konsul ma obowiązek poinformować o dostępnych źródłach archiwalnych, gdy wnioskodawca napotka trudności dokumentacyjne.

Kryterium miejsca zamieszkania

Trzeci warunek to wykazanie, że przed 1 stycznia 2001 roku osoba zamieszkiwała na stałe w jednym z wymienionych państw azjatyckich. Data ta odcina możliwość skorzystania z repatriacji przez osoby, które przeprowadziły się na te tereny po rozpadzie ZSRR z powodów zarobkowych, niezwiązanych z represjami.

Weryfikacja następuje przez dokumenty zameldowania, akty urodzenia dzieci sprzed tej daty lub zaświadczenia z lokalnych urzędów administracyjnych. Paszport wystawiony po 2001 roku bez dodatkowych dokumentów nie wystarcza.

Uprawnienia członków rodziny

Ustawa objmuje repatriacją również rodzinę osoby uprawnionej. Wiza w celu repatriacji może zostać wydana małżonkowi oraz zstępnym, dzieciom i wnukom, aż do czwartego pokolenia osoby spełniającej podstawowe warunki.

Małżonek bez polskiego pochodzenia składa odrębny wniosek o zezwolenie na pobyt stały na podstawie więzi rodzinnych z repatriantem. Dorosłe dzieci z polskimi korzeniami muszą złożyć osobny wniosek o wizę repatriacyjną, nawet gdy planują przyjazd razem z rodzicami - ustawa nie przewiduje wniosku grupowego.

Procedura ubiegania się o repatriację

Złożenie wniosku o wizę repatriacyjną

Wniosek o wydanie wizy repatriacyjnej składa się u konsula właściwego dla miejsca zamieszkania za granicą. Wniosek zawiera:

• dane osobowe wnioskodawcy: imię, nazwisko, datę i miejsce urodzenia, obywatelstwo
• dane genealogiczne przodków potwierdzające polskie pochodzenie
• dane osób planujących wspólne osiedlenie się w Polsce: małżonka i małoletnich dzieci

Formularz wniosku jest dostępny na stronach internetowych polskich placówek konsularnych lub w siedzibach konsulatów. Przed złożeniem dokumentów warto skontaktować się z konsulatem, bo poszczególne placówki mogą wymagać dodatkowych zaświadczeń niewynikających wprost z ustawy.

Dokumenty wymagane przy składaniu wniosku

Do wniosku dołącza się:

• dokumenty poświadczające polskie pochodzenie: akty urodzenia przodków, zaświadczenia o narodowości, dokumenty tożsamości rodziców lub dziadków
• kopię strony paszportu ze zdjęciem wnioskodawcy
• dokumenty potwierdzające deportację lub zesłanie przodków: zaświadczenia z archiwów państwowych, świadectwa represji, dokumenty zesłania
• dokumenty potwierdzające zamieszkanie w państwach azjatyckich przed 1 stycznia 2001 roku

Dokumenty w języku obcym wymagają tłumaczenia przysięgłego na polski. Zależnie od państwa wystawienia potrzebne jest też apostille lub legalizacja konsularna. Brak któregokolwiek z tych poświadczeń skutkuje zwrotem wniosku bez rozpatrzenia.

Wnioski osób dorosłych i małżonków

Małżonek z polskim pochodzeniem oraz dorosłe dzieci składają odrębne wnioski o wizę repatriacyjną, bez możliwości dołączenia do wniosku głównego repatrianta. Małżonek bez polskich korzeni składa wniosek o zezwolenie na pobyt stały na podstawie więzi rodzinnych.

Ustawa rozgranicza status repatrianta od statusu członków rodziny nieposiadających polskiego pochodzenia. W praktyce każda dorosła osoba podlega oddzielnej ocenie kryteriów formalnych i niezależnej weryfikacji dokumentów - pozytywna decyzja wobec jednego członka rodziny nie przesądza o decyzji wobec pozostałych.

Potwierdzenie polskiego pochodzenia przez konsula

Pierwszym etapem procedury jest uzyskanie od konsula decyzji potwierdzającej polskie pochodzenie. Konsul bada dokumenty pod kątem warunków ustawowych, a postępowanie może obejmować:

• analizę dokumentów genealogicznych i historycznych
• rozmowę weryfikującą znajomość języka polskiego oraz zakorzenienie kulturowe
• konsultacje z polskimi archiwami w celu potwierdzenia autentyczności dokumentów

Konsul wydaje decyzję administracyjną o potwierdzeniu lub odmowie potwierdzenia polskiego pochodzenia. Przy odmowie wnioskodawca może się odwołać w trybie kodeksu postępowania administracyjnego w terminie 14 dni od doręczenia decyzji.

Weryfikacja warunków mieszkaniowych i źródeł utrzymania

Przed wydaniem wizy konsul sprawdza, czy wnioskodawca ma zapewnione mieszkanie oraz źródło utrzymania w Polsce na co najmniej 12 miesięcy. Wymaga to przedłożenia:

• umowy najmu lub aktu własności nieruchomości w Polsce
• oświadczenia osoby trzeciej o zapewnieniu zakwaterowania
• dokumentów potwierdzających źródło dochodu: umów o pracę, zaświadczeń o wysokości świadczeń, wyciągów bankowych

Możliwe jest też przyznanie miejsca w ośrodku dla repatriantów prowadzonym na zlecenie Pełnomocnika Rządu ds. Repatriacji przez organizacje społeczne. Zakwaterowanie w ośrodku zwalnia z obowiązku wykazania własnego lokalu, ale nie eliminuje wymogu udokumentowania źródła utrzymania - konsul i tak ocenia, czy wnioskodawca poradzi sobie finansowo po przyjeździe.

Promesa wizowa w przypadku braku warunków mieszkaniowych

Gdy wnioskodawca nie ma jeszcze lokalu ani stabilnego źródła utrzymania, konsul może wydać promesę: przyrzeczenie wydania wizy w przyszłości pod warunkiem spełnienia brakujących wymogów. Promesa daje czas na uporządkowanie spraw materialnych i mieszkaniowych przed przesiedleniem.

Ważne: promesa jest ważna zazwyczaj 12 miesięcy. W tym czasie wnioskodawca musi przedłożyć dokumenty potwierdzające zapewnienie mieszkania i środków finansowych. Po ich złożeniu konsul wydaje wizę krajową uprawniającą do wjazdu i osiedlenia się w Polsce.

Po przyjeździe do Polski osoba repatriowana ma obowiązek dopełnić obowiązku meldunkowego w ciągu 30 dni od dnia wjazdu. Kolejny krok to złożenie wniosku o nadanie numeru PESEL oraz uzyskanie karty pobytu jako dokumentu potwierdzającego legalność pobytu na terytorium Polski.