Strzeżony ośrodek dla cudzoziemców, prawa zatrzymanego

W skrócie: strzeżony ośrodek dla cudzoziemców nie jest więzieniem ani karą, lecz środkiem zabezpieczającym postępowanie powrotowe. O umieszczeniu w nim decyduje sąd, a przepisy przewidują od niego alternatywy. Zatrzymanemu przysługują konkretne prawa: do informacji w zrozumiałym języku, do kontaktu z prawnikiem i z rodziną oraz do zażalenia na postanowienie sądu.

Czym jest strzeżony ośrodek

Strzeżone ośrodki prowadzi Straż Graniczna. Umieszcza się w nich cudzoziemców, wobec których toczy się postępowanie o zobowiązanie do powrotu albo o udzielenie ochrony międzynarodowej, gdy zachodzi obawa, że nie podporządkują się obowiązkom wynikającym z decyzji. Pobyt w ośrodku ma charakter administracyjny, a nie karny, ale w praktyce oznacza pozbawienie wolności z ograniczeniem kontaktu ze światem zewnętrznym.

Postanowienie o umieszczeniu wydaje sąd na wniosek Straży Granicznej, określając okres pobytu. Sąd może go później przedłużyć, również na wniosek, a każde takie rozstrzygnięcie podlega zaskarżeniu.

Prawa osoby umieszczonej w ośrodku

• prawo do informacji o przyczynie zatrzymania i o przysługujących środkach zaskarżenia, w języku dla niej zrozumiałym,
• prawo do pomocy tłumacza przy czynnościach,
• prawo do kontaktu z pełnomocnikiem i do rozmowy z nim bez obecności osób trzecich,
• prawo do powiadomienia rodziny o miejscu pobytu,
• prawo do opieki medycznej, a przy dzieciach także do nauki,
• prawo do składania wniosków i skarg dotyczących warunków pobytu,

W praktyce najważniejsze jest pierwsze i trzecie z tych praw. Osoba, która nie rozumie doręczonych dokumentów i nie ma kontaktu z prawnikiem, traci terminy, a te w postępowaniu powrotowym są krótkie.

Alternatywy wobec detencji

Ustawa przewiduje środki, które mają ten sam cel co ośrodek, czyli zabezpieczenie postępowania, ale nie odbierają wolności:

• obowiązek zgłaszania się w wyznaczonych odstępach czasu do wskazanej jednostki Straży Granicznej,
• obowiązek zamieszkiwania pod wskazanym adresem,
• wpłata zabezpieczenia pieniężnego,
• zatrzymanie dokumentu podróży,

O ich zastosowanie wnioskuje się do sądu, wykazując, że cudzoziemiec ma stały adres, więzi rodzinne w Polsce i nie ma podstaw do przypuszczenia, że będzie się ukrywał. To jest ta część sprawy, w której dokumenty zebrane wcześniej przesądzają wynik.

Kiedy ośrodek jest niedopuszczalny

Przepisy chronią osoby, których stan zdrowia albo sytuacja osobista przemawia przeciwko detencji. Dotyczy to w szczególności osób, wobec których zachodzi domniemanie, że doświadczyły przemocy, oraz sytuacji, w których pobyt w ośrodku zagrażałby zdrowiu. Osobne zasady dotyczą rodzin z dziećmi, gdzie sąd bada dobro dziecka. W takich sprawach argumentacja opiera się na dokumentacji medycznej i psychologicznej, dlatego zbieramy ją równolegle z pismem procesowym.

Jak długo trwa pobyt

Okres wskazuje sąd, a łączny czas pobytu w ośrodku jest ustawowo ograniczony. W praktyce spotykamy zarówno kilkutygodniowe pobyty zakończone zastosowaniem środków łagodniejszych, jak i przypadki przedłużane kolejnymi postanowieniami, gdy postępowanie powrotowe się wydłuża. Każde przedłużenie wymaga odrębnego rozstrzygnięcia sądu i każde można zaskarżyć.

Co zrobić, gdy bliska osoba trafiła do ośrodka

Ustalić, gdzie przebywa i na jakiej podstawie

Potrzebne są dane osobowe, data zatrzymania i, jeżeli to możliwe, numer sprawy. Na tej podstawie ustala się jednostkę prowadzącą postępowanie i etap sprawy.

Sprawdzić terminy

Najważniejsze są dwa: termin zażalenia na postanowienie sądu oraz czternastodniowy termin odwołania od decyzji o zobowiązaniu do powrotu, jeżeli została już wydana.

Zebrać dokumenty o więziach z Polską

Akt małżeństwa, akty urodzenia dzieci, zaświadczenia ze szkoły, umowa najmu albo akt własności mieszkania, umowa o pracę. To są dowody, na których opiera się wniosek o środki łagodniejsze.

Ustanowić pełnomocnika

Pełnomocnik ma prawo kontaktu z osobą umieszczoną w ośrodku, dostępu do akt i udziału w czynnościach. Bez tego rodzina zwykle dowiaduje się o kolejnych krokach po fakcie.

Co robimy w takich sprawach

Praca ma dwa tory. Pierwszy to sam pobyt w ośrodku: zażalenie na postanowienie sądu, wniosek o zastosowanie środków łagodniejszych, a przy stanie zdrowia wymagającym uwagi także wniosek o zwolnienie z detencji wraz z dokumentacją medyczną. Drugi tor to postępowanie powrotowe, czyli odwołanie od decyzji i wykazanie okoliczności, które przemawiają przeciwko powrotowi.

Oba tory prowadzi się równolegle, ponieważ rozstrzygnięcia w jednym wpływają na drugi. Zastosowanie środków alternatywnych daje cudzoziemcowi możliwość normalnego udziału we własnej sprawie: dostęp do dokumentów, kontakt z rodziną i pracodawcą oraz czas na zebranie dowodów, których w ośrodku po prostu nie da się skompletować.

Pytania, które padają najczęściej

Czy pobyt w ośrodku to kara

Nie, to środek administracyjny zabezpieczający postępowanie. Nie wpisuje się go do rejestru karnego.

Czy można zaskarżyć umieszczenie w ośrodku

Tak, na postanowienie sądu przysługuje zażalenie, z krótkim terminem liczonym od doręczenia.

Czy rodzina może odwiedzać

Ośrodki przewidują widzenia na zasadach określonych w regulaminie, a kontakt telefoniczny jest zwykle możliwy w wyznaczonych godzinach.

Co z dziećmi

Przy rodzinach z dziećmi sąd bada dobro dziecka, a przepisy nakazują zapewnić naukę. To także silny argument za środkami alternatywnymi.

Czy z ośrodka można złożyć wniosek o pobyt

Tak, jeżeli istnieje podstawa. Wymaga to jednak sprawnego działania pełnomocnika, bo dostęp do dokumentów jest ograniczony.

Ile trwa cała procedura

Zależy od przebiegu postępowania powrotowego, które w drugiej instancji trwa zwykle od kilku do kilkunastu miesięcy. Pobyt w ośrodku bywa krótszy, jeżeli uda się doprowadzić do zastosowania środków łagodniejszych.

Gdzie o tym piszemy więcej

Sprawy zatrzymań i postępowań powrotowych prowadzimy w ramach usługi deportacja i zobowiązanie do powrotu. Jeżeli sprawa łączy się z postępowaniem karnym, prowadzimy oba wątki razem, w ramach usługi prawo karne dla cudzoziemców.