Skrócenie deportacji, szybszy powrót pracownika z Ukrainy, Białorusi do pracodawcy z Polski

• Zobowiązanie cudzoziemca do powrotu
• Komu zostanie wydane zobowiązanie do powrotu
• Kiedy zobowiązanie nie zostanie wydane
• Na jaki czas zakaz ponownego wjazdu do Polski
• Jak cofnąć zakaz wjazdu do Polski

Podstawy prawne zobowiązania do opuszczenia terytorium

Cudzoziemcy przebywający w Polsce muszą opuścić terytorium kraju w ściśle określonych sytuacjach. Obowiązek ten powstaje przed upływem okresu pobytu przyznanego na podstawie wizy Schengen lub wizy krajowej, a także przed końcem terminu ważności zezwolenia na pobyt czasowy. Decyzja odmowna w sprawie przedłużenia wizy lub cofnięcie wcześniej wydanego zezwolenia na pobyt stały, czasowy czy rezydenta długoterminowego UE również skutkuje koniecznością wyjazdu.

Obowiązek ten dotyczy także cudzoziemców, którym odmówiono statusu uchodźcy, umorzono postępowanie w tym zakresie lub pozbawiono wcześniej przyznanej ochrony uzupełniającej. W przypadku obcokrajowców korzystających z ruchu bezwizowego terminy opuszczenia Polski określają umowy międzynarodowe między Rzeczpospolitą a państwem ich pochodzenia. Przepisy przewidują szczegółowe terminy przekroczenia granicy – ich niedotrzymanie rodzi konsekwencje w postaci zakazu ponownego wjazdu.

Przesłanki wydania decyzji o zobowiązaniu do powrotu

Decyzję zobowiązującą do powrotu otrzymują przede wszystkim cudzoziemcy przebywający bez ważnej wizy lub innych dokumentów uprawniających do legalnego pobytu w Polsce, w tym osoby, które przekroczyły dopuszczalny czas pobytu. Przyczyną wydania zobowiązania może być też wykonywanie pracy bez wymaganego zezwolenia lub prowadzenie działalności gospodarczej niezgodnie z przepisami.

Organ decyzyjny uwzględnia również sytuację finansową cudzoziemca – brak środków na pokrycie kosztów pobytu i powrotu stanowi samodzielną podstawę do wydania zobowiązania. Wpisanie do Systemu Informacyjnego Schengen w zakresie odmowy wjazdu, próba nielegalnego przekroczenia granicy czy prawomocne skazanie na karę pozbawienia wolności to kolejne przesłanki. Cudzoziemiec, który otrzymał zobowiązanie na piśmie, ma prawo odwołać się od decyzji – procedura odwoławcza wymaga zachowania terminu 14 dni od jej doręczenia.

Sytuacje związane z wykonywaną pracą

Szczególną kategorię stanowią przypadki zatrudnienia bez wymaganych dokumentów. Decyzja o zobowiązaniu do powrotu dotyczy nie tylko osób wykonujących pracę bez zezwolenia, ale też tych, które podjęły zatrudnienie na podstawie nieprawidłowo wypełnionego oświadczenia pracodawcy o powierzeniu pracy. Organ weryfikuje zgodność faktycznie wykonywanej pracy z warunkami wskazanymi w dokumentach legalizacyjnych – rozbieżności stanowią samodzielną przesłankę do wydania zobowiązania, niezależnie od tego, czy sam pracodawca działał w dobrej wierze.

Wyjątki chroniące przed deportacją

Polskie przepisy wyłączają pewne kategorie cudzoziemców spod możliwości wydania zobowiązania do powrotu. Ochroną objęci są przede wszystkim posiadacze ochrony uzupełniającej lub statusu uchodźcy, a także osoby przebywające w Polsce ze względów humanitarnych i posiadacze zaświadczenia potwierdzającego ryzyko bycia ofiarą handlu ludźmi.

Ochronę zapewnia też więź rodzinna. Małżonkowie obywateli polskich oraz cudzoziemców posiadających zezwolenie na pobyt stały lub kartę rezydenta długoterminowego UE są zwolnieni z obowiązku opuszczenia kraju na mocy takiej decyzji. Przepisy chronią również małżonków obywateli państw członkowskich Unii Europejskiej, Europejskiego Obszaru Gospodarczego oraz Konfederacji Szwajcarskiej, jeżeli osoby te wykonują w Polsce pracę lub prowadzą działalność gospodarczą.

Szczególna ochrona małoletnich i osób niesamodzielnych

Zobowiązanie do powrotu nie zostanie wydane wobec cudzoziemców sprawujących opiekę nad małoletnim obywatelem Polski, jeśli rzeczywiste wykonywanie władzy rodzicielskiej wymaga obecności na terytorium Rzeczypospolitej. Taka sama zasada obowiązuje wobec rodziców małoletnich obywateli państw członkowskich UE, EOG lub Szwajcarii, którzy faktycznie sprawują opiekę nad dzieckiem uczącym się w Polsce. W obu przypadkach decyduje faktyczne, a nie tylko formalne, wykonywanie opieki.

Katalog okresów zakazu ponownego wjazdu

Brak zastosowania się do zobowiązania do powrotu skutkuje zakazem ponownego wjazdu do Polski. Długość tego okresu zależy od charakteru i wagi stwierdzonych naruszeń. Ustawodawca przewidział zróżnicowane przedziały czasowe – od półrocznego zakazu w przypadku drobniejszych uchybień, aż po pięcioletni w sytuacjach naruszających bezpieczeństwo państwa.

Zakaz od 6 miesięcy do 3 lat

Taki zakaz otrzymują cudzoziemcy przebywający bez ważnej wizy lub innego dokumentu legalizującego pobyt, którzy nie opuścili Polski w określonym terminie. Dotyczy to też osób niemających środków finansowych na utrzymanie, cudzoziemców, których cel i warunki pobytu są niezgodne z deklarowanymi, a także tych, którym odmówiono nadania statusu uchodźcy. W praktyce organ stosuje dolną granicę przedziału wobec cudzoziemców, którzy przekroczyli termin legalnego pobytu o kilka dni lub tygodni – dłuższe naruszenia przesuwają zakaz ku górnej granicy.

Zakaz od 1 roku do 3 lat

Ten przedział obejmuje cudzoziemców wykonujących pracę bez wymaganego zezwolenia lub bez oświadczenia pracodawcy o zamiarze powierzenia pracy, a także osoby ukarane grzywną za nielegalne zatrudnienie. Zakaz dotyczy też prowadzenia działalności gospodarczej niezgodnie z polskim prawem. Jednokrotne wykonywanie pracy bez zezwolenia zwykle skutkuje rocznym zakazem – wielokrotne lub długotrwałe naruszenia mogą prowadzić do zakazu trwającego 3 lata. Warto mieć świadomość, że legalizacja pracy cudzoziemców wymaga dopełnienia precyzyjnych formalności, których zaniedbanie bezpośrednio przekłada się na długość ewentualnego zakazu.

Zakaz od 3 do 5 lat

Ten okres stosuje się wobec obcokrajowców wpisanych do Systemu Informacyjnego Schengen, skazanych prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności, a także tych, których pobyt stanowi zagrożenie dla zdrowia publicznego lub stosunków międzynarodowych. Przepisy przewidują wydłużenie zakazu przy jednoczesnym wystąpieniu kilku przesłanek – cudzoziemiec skazany prawomocnie i wpisany do rejestru SIS może otrzymać zakaz sięgający pełnych pięciu lat.

Zakaz na 5 lat

Najdłuższy zakaz obejmuje cudzoziemców, których obecność w Polsce narusza względy obronności, bezpieczeństwa lub ochrony porządku publicznego. Decyzje tego typu wydawane są na podstawie opinii służb specjalnych i dotyczą wyłącznie osób stanowiących udokumentowane zagrożenie dla interesu państwa polskiego.

Procedura uchylenia zakazu ponownego wjazdu

Cofnięcie zakazu wjazdu jest możliwe, ale wymaga spełnienia konkretnych przesłanek. Cudzoziemiec musi wykazać, że wykonał wszystkie nałożone obowiązki – przede wszystkim że opuścił terytorium Polski w wyznaczonym terminie. Uzasadnieniem wniosku może być także planowany przyjazd ze względu na poważne okoliczności osobiste lub rodzinne albo skorzystanie z programu pomocy w dobrowolnym powrocie.

Procedura wymaga ustanowienia pełnomocnika na terytorium Polski. To pełnomocnik składa wniosek do organu, wnosi opłaty skarbowe, odbiera decyzję i przekazuje ją cudzoziemcowi. Taki tryb pozwala przeprowadzić całe postępowanie bez konieczności osobistego stawiennictwa obcokrajowca w Polsce. Wniosek trafia do wojewody właściwego ze względu na ostatnie miejsce pobytu cudzoziemca przed deportacją – jeśli nie można ustalić takiego miejsca, właściwy jest wojewoda mazowiecki.

Dokumentacja wymagana w postępowaniu o uchylenie zakazu

Wniosek o cofnięcie zakazu musi zawierać dokumenty potwierdzające spełnienie przesłanek ustawowych. Podstawą jest dowód opuszczenia Polski w terminie wskazanym w decyzji – najczęściej stempel graniczny w dokumencie podróży. Przy powołaniu się na ważne okoliczności osobiste konieczne jest przedłożenie dokumentacji medycznej, zaświadczeń o stanie zdrowia członków rodziny przebywających w Polsce lub innych dowodów uzasadniających potrzebę powrotu. Organ analizuje też sytuację materialną wnioskodawcy – dokumenty potwierdzające posiadanie środków na utrzymanie i zakwaterowanie realnie zwiększają szansę na pozytywne rozstrzygnięcie.

Terminy rozpatrzenia i możliwość odwołania

Organ ma miesiąc na rozpatrzenie wniosku od daty jego wpływu. W sprawach szczególnie skomplikowanych termin może ulec wydłużeniu do dwóch miesięcy. Decyzja negatywna podlega zaskarżeniu do sądu administracyjnego w ciągu 30 dni od doręczenia. Postępowanie sądowe toczy się według przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – cudzoziemiec może uczestniczyć w rozprawie osobiście lub przez pełnomocnika, którym musi być adwokat lub radca prawny wpisany na listę właściwej izby zawodowej w Polsce.