Jak przebiega postępowanie po zatrzymaniu cudzoziemca przez Straż Graniczną?
Zatrzymanie cudzoziemca przez Straż Graniczną może mieć związek z nielegalnym pobytem, prowadzonym postępowaniem powrotowym albo niewykonaniem wcześniejszej decyzji nakazującej opuszczenie Polski. Obcokrajowiec często nie jest świadomy, co na niego czeka w ciągu najbliższych kilku dni. W jego głowie pojawia się wiele pytań na temat kontaktu z bliskimi, dalszego pobytu w Polsce lub możliwości skorzystania z pomocy prawnej. Wyjaśniamy, czego zatrzymany może spodziewać się podczas kolejnych czynności i jakie prawa przysługują mu w tym czasie.
1. Poinformowanie cudzoziemca o przyczynie zatrzymania i przysługujących mu prawach
Bezpośrednio po zatrzymaniu funkcjonariusz wyjaśnia cudzoziemcowi, dlaczego został pozbawiony wolności, i wręcza mu pouczenie w zrozumiałym dla niego języku. Zatrzymany ma prawo skontaktować się z prawnikiem, osobą bliską oraz konsulatem swojego państwa. Jeśli wymaga pomocy medycznej, powinien od razu zgłosić to funkcjonariuszowi. Gdy Straż Graniczna podejrzewa, że cudzoziemiec popełnił przestępstwo, dalsze działania odbywają się na zasadach, które wyznacza prawo karne w Polsce. Obrońca może wówczas uczestniczyć w przesłuchaniu i pilnować, aby organy przestrzegały praw zatrzymanego.
Z przebiegu zatrzymania sporządza się protokół, który może później służyć do podważenia prawidłowości działań Straży Granicznej. Przed podpisaniem należy dokładnie przeczytać jego treść, a w razie błędów zażądać ich poprawienia lub poprosić o pomoc prawnika. Jeżeli cudzoziemiec kwestionuje zasadność lub sposób zatrzymania, może złożyć zażalenie do sądu.
2. Sprawdzenie tożsamości, dokumentów pobytowych i danych cudzoziemca przez Straż Graniczną
Straż Graniczna sprawdza paszport, wizę, kartę pobytu oraz decyzje wydane w sprawach pobytowych. Jeśli zatrzymany nie ma paszportu, ustalenie jego tożsamości może potrwać dłużej. Funkcjonariusze mogą również skontrolować aktualność zezwolenia na pracę, oświadczenia o powierzeniu pracy lub innego dokumentu potwierdzającego prawo do zatrudnienia. Weryfikują również dane cudzoziemca w krajowych i międzynarodowych rejestrach. W ten sposób próbują ustalić, kiedy przekroczył granicę, czy nie wykorzystał dozwolonego okresu pobytu oraz, czy nie został wobec niego wydany zakaz ponownego wjazdu. Jeśli cudzoziemiec informuje, że złożył wniosek o zezwolenie na pobyt, Straż Graniczna sprawdza, jaki jest jego status i czy spełnia wymogi formalne. Na podstawie zebranych informacji organy oceniają, czy pobyt cudzoziemca jest legalny lub czy sprawa wymaga podjęcia kolejnych działań.
3. Przesłuchanie cudzoziemca przez Straż Graniczną
Podczas przesłuchania funkcjonariusze ustalają przede wszystkim, czy istnieją podstawy do wszczęcia wobec cudzoziemca postępowania w sprawie zobowiązania do powrotu. Pytają więc o datę i sposób wjazdu do Polski, podstawę pobytu, zatrudnienie oraz sytuację rodzinną. Zakres przesłuchania będzie jednak zupełnie inny, jeśli zatrzymanie ma inne podłoże. W sprawie dotyczącej podejrzenia popełnienia przestępstwa pytania będą koncentrowały się na przebiegu zdarzenia. Gdy zatrzymany nie zna języka polskiego w stopniu umożliwiającym zrozumienie pytań, powinien otrzymać wsparcie tłumacza. W trakcie czynności może także uczestniczyć prawnik, który uchroni obcokrajowca przed popełnieniem błędu wynikającego z braku znajomości prawa. Może przykładowo powstrzymać go od podawania dat i szczegółów, których nie jest pewny. Rozbieżności między wyjaśnieniami a dokumentami często powodują dodatkowe komplikacje.
4. Wszczęcie postępowania w sprawie zobowiązania do powrotu cudzoziemca przez Straż Graniczną
Jeżeli kontrola dokumentów i przesłuchanie wykażą, że cudzoziemiec przebywa w Polsce bez ważnej wizy lub zezwolenia, przekroczył dozwolony okres pobytu albo pracował bez wymaganych uprawnień, komendant Straży Granicznej wszczyna z urzędu postępowanie w sprawie zobowiązania go do powrotu. W takim przypadku należy zapoznać się z zebranym materiałem i złożyć dodatkowe dowody, które zmienią spojrzenie na sprawę. Cudzoziemiec powinien wtedy przedstawić informacje o swoim stanie zdrowia, małoletnich dzieciach lub zagrożeniu, na jakie naraziłby go powrót do kraju pochodzenia. Straż Graniczna musi uwzględnić te okoliczności, ponieważ mogą uniemożliwić wydanie lub wykonanie decyzji powrotowej. Do potwierdzenia obecnej sytuacji posłuży na przykład dokumentacja medyczna, akty stanu cywilnego lub dokumenty dotyczące opieki nad dzieckiem. W ten sposób ma on szansę na wycofanie lub opóźnienie decyzji o deportacji.
5. Zakończenie postępowania w sprawie zobowiązania do powrotu cudzoziemca
Po zebraniu wszystkich dowodów Straż Graniczna rozstrzyga, czy cudzoziemiec musi opuścić Polskę. Jeżeli stwierdzi podstawę do wydania decyzji o zobowiązaniu do powrotu i nie zachodzą przeszkody uniemożliwiające jej wykonanie, wyznacza zwykle od 8 do 30 dni na dobrowolny wyjazd. Termin ten może zostać przedłużony ze względu na wyjątkową sytuację osobistą cudzoziemca, jego więzi rodzinne lub potrzebę kontynuowania nauki przez dziecko. Gdy istnieje ryzyko ucieczki, decyzja może zostać wówczas wykonana przymusowo przez Straż Graniczną. Jeżeli powrót naruszałby prawa cudzoziemca, organ może udzielić mu zgody na pobyt ze względów humanitarnych albo na pobyt tolerowany. Postępowanie zostanie natomiast umorzone, gdy w toku sprawy nie zostanie wykryta podstawa do jego dalszego prowadzenia.
Po zatrzymaniu przez Straż Graniczną należy zachować spokój i poczekać na przedstawienie powodu tej decyzji. Nie w każdej takiej sytuacji cudzoziemiec zostanie deportowany. Czasem wystarczy przedstawić dodatkowe okoliczności sprawy, dzięki czemu postępowanie zakończy się bez wydania lub wykonania decyzji o zobowiązaniu do powrotu. W razie wątpliwości można skorzystać z pomocy prawnej dla cudzoziemców, aby ustalić dalsze działania.
