Co zmieniło się w przepisach o powierzeniu wykonywania pracy cudzoziemcom?

Wyłączenie Federacji Rosyjskiej z uproszczonej procedury zatrudnienia

Do października 2022 roku przedsiębiorcy w Polsce mogli zatrudniać obywateli Armenii, Białorusi, Gruzji, Mołdawii oraz Rosji na podstawie uproszczonej procedury. Proces ten pozwalał na szybkie uzyskanie oświadczenia o powierzeniu wykonywania pracy cudzoziemcowi, a cała legalizacja zatrudnienia trwała zazwyczaj siedem dni roboczych. Wystarczyło oświadczenie zarejestrowane w powiatowym urzędzie pracy, aby cudzoziemiec mógł rozpocząć pracę bez żadnego dodatkowego zezwolenia.

Od 29 października 2022 roku Federacja Rosyjska została usunięta z listy państw, których obywatele mogą korzystać z procedury oświadczeniowej. Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej uzasadniło tę decyzję potrzebą ograniczenia ryzyka migracyjnego w związku z agresją Rosji na Ukrainę. W efekcie pracodawcy nie mogą już rejestrować oświadczeń dla obywateli rosyjskich – muszą oni teraz przejść przez standardową, znacznie bardziej czasochłonną procedurę uzyskiwania zezwolenia na pracę, trwającą nierzadko kilka miesięcy.

Data wejścia w życie nowych regulacji

Rozporządzenie ogłoszono 28 października 2022 roku w Dzienniku Ustaw pod pozycją 2251. Przepisy weszły w życie już następnego dnia – 29 października 2022 roku. Tak krótki, jednodniowy okres vacatio legis wynikał z pilnej potrzeby dostosowania polityki migracyjnej do ogłoszonej w Rosji częściowej mobilizacji wojskowej oraz rosnącego ryzyka geopolitycznego. To jeden z rzadkich przypadków, gdy polskie prawo pracy weszło w życie praktycznie z dnia na dzień – bez okresu przejściowego dla pracodawców, którzy mieli w toku aktywne rekrutacje obywateli rosyjskich.

Zakres zmian w przepisach wykonawczych

Minister Rodziny i Polityki Społecznej znowelizował dwa rozporządzenia wykonawcze:

• rozporządzenie określające państwa uprawniające do korzystania z procedury oświadczeniowej oraz zezwoleń na pracę sezonową,
• rozporządzenie wskazujące przypadki, w których zezwolenie na pracę wydawane jest bez standardowych warunków (tzw. tryb bezwarunkowy lub uprzywilejowany).

Zmiany objęły nie tylko procedurę oświadczeniową, ale też zasady zatrudniania obywateli Rosji jako pracowników sezonowych. Pracodawcy muszą teraz dołączać do wniosku szczegółową informację o sytuacji na lokalnym rynku pracy, przygotowaną przez właściwy powiatowy urząd pracy. Co ważne, nie mogą już korzystać z wpisu wielosezonowego, który wcześniej umożliwiał zatrudnienie tego samego pracownika w kolejnych sezonach bez ponownego kompletowania dokumentacji i formalnego procedowania wniosku.

W praktyce każde kolejne zatrudnienie tego samego obywatela rosyjskiego w charakterze pracownika sezonowego wymaga złożenia nowego, pełnego wniosku wraz z testem rynku pracy. Dla branż sezonowych – rolnictwa, ogrodnictwa, przetwórstwa spożywczego – to realna zmiana modelu operacyjnego, szczególnie tam, gdzie ci sami pracownicy wracali co roku na kilka miesięcy.

Sytuacja obywateli rosyjskich już zatrudnionych w Polsce

Według danych ministerialnych z końca 2022 roku w Polsce pracowało wówczas około 35 tysięcy obywateli Federacji Rosyjskiej. Ministerstwo zapewniło jednak, że nowe przepisy nie dotyczą osób wpisanych do ewidencji oświadczeń przed 29 października 2022 roku. Mogą oni kontynuować pracę do wygaśnięcia ważności oświadczenia, czyli przez okres do sześciu miesięcy od daty wpisu do rejestru prowadzonego przez powiatowy urząd pracy.

Wnioski o wpis oświadczenia oraz wnioski o zezwolenie na pracę złożone przed 28 października, które w chwili wejścia w życie nowelizacji były jeszcze rozpatrywane, podlegają przepisom obowiązującym w dniu złożenia wniosku. Pracodawca, który zdążył złożyć kompletne dokumenty przed ogłoszeniem rozporządzenia, mógł zatem nadal uzyskać wpis oświadczenia lub zezwolenie na dotychczasowych zasadach.

Przedłużenie zatrudnienia po wygaśnięciu oświadczenia

Obywatele rosyjscy planujący przedłużyć zatrudnienie po upływie sześciomiesięcznego okresu ważności oświadczenia nie mogą już skorzystać z uproszczonej ścieżki. Muszą ubiegać się o pełnoprawne zezwolenie na pracę, co oznacza m.in. test rynku pracy, zgodę wojewody oraz wykazanie przez pracodawcę braku odpowiednich kandydatów z Polski i pozostałych państw Unii Europejskiej. Każdy z tych kroków wydłuża cały proces o kolejne tygodnie, a łączny czas oczekiwania na decyzję wojewody – licząc od momentu złożenia kompletu dokumentów – może przekroczyć trzy miesiące.

Nowe obowiązki dla pracodawców zatrudniających obywateli Rosji

Od 28 października 2022 roku pracodawcy nie mogą składać oświadczeń o powierzeniu pracy obywatelom Federacji Rosyjskiej. W przypadku ubiegania się o zezwolenie na pracę sezonową muszą dołączyć do wniosku informację o sytuacji na lokalnym rynku pracy, wydawaną przez powiatowy urząd pracy właściwy ze względu na siedzibę pracodawcy lub miejsce wykonywania pracy. Dokument ten zawiera dane o liczbie zarejestrowanych bezrobotnych, dostępności kandydatów o odpowiednich kwalifikacjach oraz strukturze lokalnego rynku zatrudnienia. Jego uzyskanie wiąże się z dodatkowym czasem oczekiwania – urzędy mają zazwyczaj siedem dni roboczych na wydanie takiej informacji, choć w praktyce terminy bywają dłuższe.

Zlikwidowanie wpisu wielosezonowego oznacza obowiązek składania pełnej dokumentacji przy każdym zatrudnieniu – nawet jeśli dotyczy to tej samej osoby, która pracowała w poprzednim sezonie. Nowe wymogi mają na celu zwiększenie kontroli nad zatrudnianiem obywateli rosyjskich i promowanie zatrudniania obywateli polskich oraz obywateli państw UE i Europejskiego Obszaru Gospodarczego.

Test rynku pracy jako warunek wydania zezwolenia

Test rynku pracy polega na zgłoszeniu oferty pracy do powiatowego urzędu pracy i oczekiwaniu – zazwyczaj siedem dni roboczych – na zgłoszenia kandydatów spośród osób zarejestrowanych jako bezrobotne lub poszukujące pracy. Dopiero pisemne potwierdzenie przez urząd braku odpowiednich kandydatów z Polski, innych państw UE lub EOG otwiera pracodawcy drogę do złożenia wniosku o zezwolenie na zatrudnienie cudzoziemca spoza Unii.

Procedura ta wydłuża rekrutację o co najmniej kilka tygodni. Dochodzą do tego koszty administracyjne oraz konieczność przygotowania dokumentacji dotyczącej oferty pracy, wymaganych kwalifikacji i warunków zatrudnienia. Dla małych przedsiębiorców zatrudniających dotychczas rosyjskich pracowników sezonowych w trybie oświadczeniowym oznacza to zasadniczą zmianę modelu rekrutacji. Warto też pamiętać, że informacja starosty o lokalnym rynku pracy ma ograniczony termin ważności – zazwyczaj 180 dni – więc zbyt wczesne jej uzyskanie może wymagać ponownego procedowania przed złożeniem wniosku o zezwolenie.

Kontekst geopolityczny i uzasadnienie zmian

Nowelizacja jest bezpośrednią reakcją na zbrojną agresję Rosji na Ukrainę, rozpoczętą 24 lutego 2022 roku. Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej wskazuje, że ograniczenie możliwości migracyjnych obywateli Federacji Rosyjskiej stanowi jeden z elementów polityki solidarności z Ukrainą oraz zabezpieczenia polskiego rynku pracy przed nadmiernym napływem obywateli państwa-agresora, szczególnie w kontekście rosyjskiej mobilizacji.

Polskie zmiany wpisują się w szersze działania unijne – wiele państw członkowskich UE wprowadziło analogiczne lub bardziej restrykcyjne ograniczenia w dostępie obywateli rosyjskich do swoich rynków pracy. Obejmują one zarówno wydawanie zezwoleń na pracę, jak i wiz krajowych typu D oraz wiz Schengen. Więcej o tym, kto podlega zmianom w zasadach zatrudniania cudzoziemców w Polsce, można przeczytać w osobnym omówieniu przepisów obowiązujących od 2025 roku.

Polskie przepisy dotyczące wypełniania oświadczeń o powierzeniu pracy pozostają bez zmian dla obywateli pozostałych czterech państw objętych uproszczoną procedurą: Armenii, Białorusi, Gruzji oraz Mołdawii. Pracodawcy zatrudniający pracowników z tych krajów mogą nadal korzystać z procedury oświadczeniowej na dotychczasowych zasadach, bez konieczności przeprowadzania testu rynku pracy ani uzyskiwania zgody wojewody.